Het schriftsysteem van de Egyptenaren gelijkt zeer goed op ons rebussysteem. De tekens kunnen gebruikt worden met beeldwaarde of met klankwaarde. In het eerste greview spreekt men van ideogrammen; in het tweede greview van fonogrammen.

a. De ideogrammen
Ideogrammen zijn beeldtekens waarvan de betekenis bepaald wordt door het object dat het teken voorstelt. Daarbij kan de betekenis rechtstreeks door het teken bepaald worden. Zo gebruikt men het teken om "oog" te schrijven. Vaak worden de ideogrammen aangevuld met een streepje, de zgn ideogramstreep, om aan te duiden dat het bedoelde woord overeenkomt met de getekende betekenis.
Hier volgen nog enkele voorbeelden:

"boot" vandaar "varen"


"scepter" vandaar "regeren"

"benen" vandaar "gaan, lopen"

Ideogrammen dienen om voorwerpen en concrete begrippen weer te geven. Ze zijn echter niet geschikt voor het communiceren van abstracte begrippen zoals "zoon", "houden van" of "groot". Om dergelijke begrippen weer te geven maakten de Egyptenaren gebruik van klanktekens.

b. De fonogrammen
Fonogrammen zijn schrifttekens die enkel een klankwaarde hebben. Wat het teken voorstelt is van geen enkel belang. Hier wordt het rebusprincipe gebruikt. Als een eerste woord klinkt zoals een tweede, dan kunnen beide geschreven worden met hetzelfde teken.
Zo kan het woord "zoon" (in het Egyptisch "sa") geschreven worden met de eend () omdat eend eveneens "sa" uitgesproken wordt. Het woord "zoon" heeft echter niets met een eend te maken. In het geval van "eend" is het teken () gebruikt als ideogram; in het geval van "zoon" is het teken gebruikt als fonogram. Dat dit teken een eend voorstelt is in dit tweede geval dus volledig buiten beschouwing gelaten aangezien fonogrammen geen ideografische waarde hebben.
Onder de fonogrammen zijn er tekens die voor één, twee of drie medeklinker staan. Klinkers werden in het Egyptisch niet geschreven.

c. De determinatieven
Omdat het Egyptische schrift geen klinkers schrijft, worden vele woorden met dezelfde tekens geschreven. Om verwarring te voorkomen wordt aan het eind een teken toegevoegd die de categorie bepaald waartoe het woord behoort. Deze tekens noemt men determinatieven. Zij hebben geen klankwaarde en worden dus niet getranscribeerd. Het teken van de man () wijst erop dat het om een persoon gaat; de boekenrol
() kan op het schrift wijzen maar staat meestal bij abstract begrippen. De man met de hand aan de mond wijst op alle handelingen met de mond, terwijl de twee benen wijzen op beweging. Hier volgen enkele van de belangrijkste determinatieven.

Determinatieven zijn zeer belangrijk om de betekenis van het woord te achterhalen. Hier enkele voorbeelden.
Het teken van de schrijverspalet () wijst op de actie "schrijven". Als we er het determinatief van de man achter plaatsen dan krijgen we "schrijver". Met het determinatief van de boekenrol krijgen we "schrift" of "schrijven".

schrijver


schrift, schrijven

Het woord "sjep" kan gedetermineerd worden door een oog of door een halskraag waardoor het verschil van betekenis duidelijk wordt:

blind


beloning

Determinatieven geven niet enkel een betekeniscategorie aan, ze vormen ook een handig hulpmiddel bij het ontcijferen van oudegyptische teksten. De oude Egyptenaren schreven hun teksten doorlopend, zonder scheiding tussen de woorden en/of zinnen. Voor beginnelingen is het daarom moeilijk de woorden in een zin terug te vinden. Door hun plaats aan het eind van een woord helpen de determinatieven ons bijgevolg om de afzonderlijke woorden te herkennen. De pluralisstrepen () staan bijvoorbeeld altijd op het einde van het woord. Als men dit teken herkent weet men dus met zekerheid dat na dit teken een nieuw woord begint.

Nemen we als voorbeeld volgende zin:

Deze zin bestaat uit volgende onderdelen:

1. Dit is een werkwoord, dat "vertrekken" betekent. Bemerk het determinatief voor lopen, rennen.
2. Dit is het teken voor "koninklijke hoogheid", gevolgd door de letter "f", die het bezittelijk voornaamwoord "zijn" aanduidt.
3. Dit is een voorzetsel, dat met "op" vertaald kan worden.
4. Het woord voor "wagen", met het teken voor hout als determinatief..
5. Dit woord duidt een genitief aan, en kan vertaald worden met "van".
6. Dit is het woord voor "elektrum", een goud-legering.
7. Het woord voor "hart", gevolgd door het bezittelijk voornaamwoord "f".
8. Een woord dat letterlijk "breed" betekent. De uitdrukking "breed van hart" betekent in feite "vreugedevol".

De volledige zin kunnen we in het Nederlands aldus vertalen:
"Zijne koninklijke hoogheid vertrok op een wagen van elektrum, zijn hart vol vreugde."

c. De transcriptie en de Egyptologische conventies
Om het opzoeken in woordenboeken en het uitspreken van Egyptische woorden gemakkelijker te maken, worden de hiëroglifische teksten omgezet naar ons letterschrift. Dit noemen we "transcriptie". Om bepaalde klanken weer te geven die in onze taal niet voorkomen worden zogenaamde diakritische tekens gebruikt. Zo plaatst men een boogje boven de "s" om de klank "sj" weer te geven. Omdat dergelijke schriftekens moeilijk te gebruiken zijn op het internet zijn de egyptologen een aantal nieuwe punten overeen gekomen die ze vast gelegd hebben in de "manuel de codage". Zo wordt de sj-klank weergegeven door de hoofdletter s.

Het ontbreken van klinkers maakt de uitspraak uiteraard moeilijk. Als oplossing worden volgende regels gebruikt:
- sommige medeklinkers worden als klinkers gelezen
- tussen andere medeklinkers wordt een doffe "e" geplaatst.
Op die manier bekomt men als het ware lettergrepen en uitspreekbare woorden. Nemen we als voorbeeld het woord voor "mooi": de transcriptie van de hiërogliefen leidt tot "nfr". Om de uitspraak te vergemakkelijken vullen we aan met e-klanken, en krijgen we "nefer".
Het is belangrijk te beseffen dat deze uitspraak geen enkele overeenkomst vertoont met de originele uitspraak van het Egyptisch. Het gaat hier enkel om een conventie om de communicatie tussen hedendaagse Egypte-liefhebbers te vergemakkelijken.

d. De omstellingen
Een van de eigenaardigheden van het Egyptische schrift is de respectueuze omstelling. In samenstellingen waarin het woord "god" () of "koning" () voorkomt, wordt het teken hiervoor uit respect vooraan geplaatst. We merken hierbij op dat het hier enkel gaat om de schrijfwijze, niet om de uitspraak van het woord. Hieronder volgen enkele voorbeelden.

koninklijke vrouw


koninklijke schrijver

goddelijke dienaar

Copyright © 2002, Egyptologica Vlaanderen VZW
Base URL: http://www.egyptologica-vlaanderen.be/